 |
|
 |
ابوریحان محمد بن احمد بیرونى(351-427 خورشیدی)، دانشمند برجستهى ایرانى، در رشتههاى گوناگون دانش، ریاضى، جغرافیا، زمینشناسى، مردمشناسى، فیزیک و فلسفه، سرآمد روزگار خود بود.
زندگىنامه
در 18 دىماه 351 خورشیدى در شهرکاث، از شهرهاى ولایت خوارزم، به دنیا آمد. پدرش، ابوجعفر احمد بن على اندیجانى، اخترشناس دربار خوارزمشاه در رصدخانهى گرگانج بود و مادرش، مهرانه، پیشینهى مامایى داشت. چنان که خود گفته است، پدرش را در پى بدگویى حسودان از دربار راندند و به ناچار در یکى از روستاهاى پیرامون خوارزم ساکن شدند و چون براى مردم روستا بیگانه بودند، به بیرونى شهرت پیدا کردند.
آشنایى بیرونى با امیر نصر منصور بن عراقى باعث راهیابى او به دربار خوارزمشاه و مدرسهى سلطانى خوارزم شد که امیر نصر آن را بنیانگذارى کرده بود. اما پس از چند سال در پى فروپاشى حکومت خاندان آل عراق بر خوارزم، به رى و سپس گرگان رفت و کتاب آثارالباقیه را در آنجا به نام شمس المعالى قابوس وشمگیر نوشت.
بیرونى بین 38 سالگی به خوارزم بازگشت و مدتى را در دربار ابوالعباس مأمون ابن خوارزم بزیست. در زمان شورش خوارزم و لشکرکشى سلطان محمود غزنوى به خوارزم در آنجا بود و سلطان محمود او را در بهار46 ساله گی اش به غزنه برد. بیرونى در لشکرکشىها محمود به هندوستان همراه او بود و در این سفرها با دانشمندان هندى آشنا شد و با آنان به گفت و گو نشست. زبان سانسکریت آموخت و اطلاعات لازم براى نگارش کتاب تحقیق ما للهند را فراهم کرد. بیرونى در 77 سالگى در غزنه درگذشت.
پژوهشها
از جملهى پژوهشهاى بیرونى مىتوان به اینها اشاره کرد:
1. شرحشمار هندى
2. مجموع گندمهایى که به تصاعد هندسى در خانههاى شطرنج گذاشته شود
3. تثلیث زاویه و دیگر مسألههایى که با پرگار و ستاره حل نمىشود
4. پایهریزى روشى براى رسم کردن نقشههاى جغرافیایى به نام قاعدهى تسطیح کره بر سطح مستوى
5. پژوهش در جرم مخصوص(چگالى) و تعیین دقیق جرم مخصوص 18 سنگ گرانبها و فلز
6. بیان علمى چاههاى آرتزین بر اساس قانون ظرفهاى مرتبط
7. پژوهشهایى در حساب سال و ماه قومهاى گوناگون
8. رصد ماهگرفت، خورگرفت، سیارهها و ستارگان
9. اندازهگیرى دقیق طول و عرض جغرافیایى چند شهر
10 ساختن ابزارهاى اخترشناسى و چند ابزار علمى دیگر
11. اندازهگیرى دقیق شعاع، قطر، محیط و مساحت زمین
12. تعیین فاصلهى بسیارى از شهرهاى آباد زمان خود
پژوهشهاى زمینشناسى
1. چگالى کانىها. ابوریحان در کتاب الجماهر فى معرفه الجواهر به شرح فلزها و جواهرهاى قارههاى آسیا، اروپا و آفریقا مىپردازد و ویژگىهاى فیزیکى ماند بو، رنگ، نرمى و زبرى حدود 300 نوع کانى و مواد دیگر را شرح مىدهد و نظریهها و گفتارهاى دانشمندان یونانى و اسلامى را دربارهى آنها بیان مىکند.
او چگالىسنج دقیقى اختراع کرد و چگالى کانىهاى شناخته شده را اندازهگیرى کرد. اندازهگیرىهاى او با اندازهگیرىهاى امروزى، که با ابزارهاى پیشرفته انجام مىشود، چندان اختلاف ندارد.
. چاههاى آرتزین. بیرونى در آثار الباقیه دربارهى فوران آب از برخى چشمهها و چاهها چنین مىگوید: "اما فوران چشمهها و صعود آب به سمت بالا، علتش این است که خزانهى آن از خود چشمهها بالاتر جاى دارد، مانند فوران معمولى و گرنه آب هرگز به سوى بالا جز این که منبع آن بالاتر باشد، نخواهد رفت ... بسیارى از مردم که چون علت امرى طبیعى را ندانند، به همین اندازه کفایت مىکنند که بگویید الله اعلم، مطلبى را که ما گفتهایم انکار کردهاند و یکى از آنان با من به منازعه پرداخت ... البته ممکن است آب به قلهى کوه هم برود، به شرط آن که قلهى کوه از منبع و مخزن آب، پایینتر باشد."
3. اندازهگیرى قطر و محیط زمین. در کتاب قانون مسعودى نوشته است: " در سرزمین هند، کوهى را مشرف بر صحراى هموارى یافتم که هموارى آن همسان هموارى سطح دریا بود. بر قلهى آن محل برخورد ظاهرى آسمان با زمین، یعنى دایرهى افق را اندازه گرفتم که از خط مشرق و مغرب به اندازهى اندکى کمتر از ثلث و ربع درجه، انحطاط داشت و من آن را 34 دقیقه محسوب داشتم. سپس از تفاع کوه را از طریق رصد کردن قلهى آن از دو نقطه الحجر این قله، که بر یک امتداد بودند، اندازه گرفتم که مساوى ششصد و پنجاه و دو ذراع در آمد ... و چون حساب کردم، تقریبا 58 میل درآمد و از اینجا به درستى اندازهگیرى منجمان مأمون اطمینان یافتم." او در پایان کتاب اسطرلاب، روش ریاضى به دست آوردن شعاع، محیط، مساحت و حجم کرهى زمین ر شرح داده است.
4. پژوهشهاى دیگر. شرح گردش زمین به دور خودش؛ بیان این که درهى سند را باید دریایى کهن دانست که با مواد رسوبى پر شده است
نگارشها
نوشتههاى ابوریحان را بیش از 153 دانستهاند که بیشتر آنها به زبان عربى بوده و 115 اثر پیرامون ریاضى بوده است. از میان همهى آثار بیرونى، فقط 35 اثر باقى مانده است. او کتابهایى را نیز از سانسکریت به عربى ترجمه کرده و نامهنگارىهاى مشهورى با ابوعلىسینا داشته است. مهمترین نوشتههاى او عبارتاند از:
1. آثار الباقیه عن قرون الخالیه؛ این اثر به کوشش اکبر دانا سرشت منتشر شده است(انتشارات انجمن آثار ملى، 1353)
2. تحقیق ما للهند؛ این اثر به کوشش اکبر دانا سرشت منتشر شده است(انتشارات ابنسینا، 1353)
3. قانون مسعودى
4. التفهیم لاوائل الصناعه التنجیم؛ این اثر به زندهیاد جلالالدین همایى تصحیح و منتشر شده است(انتشارات بابک، چاپ سوم، 1362).
5. الجماهر فى معرفه الجواهر
6. تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن؛ این اثر به کوشش احمد آرام ترجمه و منتشر شده است(انتشارات دانشگاه تهران، 1352).
7. تحریر استخراج الاوتار؛ این اثر به کوشش ابولقاسم قربانى منتشر شده است(انتشارات انجمن آثار ملى، 1355).
منبع :
1. مصاحب و همکاران، مقالهى ابوریحان بیرونى، دایرهالمعارف فارسى(جلد اول)
2. معتمدى، اسفندیار. ابوریحان و ریحانه. انتشارات مدرسهى برهان، چاپ اول 1380
3. حسینى، احمد. کانىها. انتشارات مدرسهى برهان، چاپ دوم 1382
